Lekcja 5. Budowa kości

Przedmiot: Biologia, klasa 7
Dział: II. Aparat ruchu
Podręcznik: Puls życia, s. 30–34 (papierowy)
Po: lekcji 4
Dalej: lekcja 6 — szkielet osiowy

🎓 Jak czytać z tatą. Weź w głowie kość udową: środek i dwa końce. Potem przekrój: zbita, gąbczasta, szpik. Na końcu dwa składniki — twardość i sprężystość.

RU: Сначала подписи на кости по-польски. Русский — одна строка под определением.

Po tej lekcji

1. Opisujesz kość długą z zewnątrz i w środku.
2. Odróżniasz tkankę zbitą od gąbczastej.
3. Wiesz, po co są okostna, szpik czerwony i szpik żółty.
4. Wiesz, gdzie kość rośnie na długość.

1. Kość długa z zewnątrz

Kość długa
Typowa kość długa składa się z trzonu i dwóch nasad.
RU: Посередине тело, по концам две головки. Так устроены бедро и плечо.

Okostna
Okostna to błona na powierzchni kości. Bierze udział w regeneracji kości i we wzroście na grubość.
RU: Надкостница. Не кожа человека. После перелома помогает починке. За счёт неё кость толстеет.

Na końcach, tam gdzie kość wchodzi w staw, leży chrząstka. O stawie — lekcja 7.

2. Dwa rodzaje tkanki kostnej

Tkanka kostna
Tkanka kostna jest tkanką łączną. Składa się z komórek kostnych i substancji międzykomórkowej.
RU: Кость — это соединительная ткань из урока 1. Клетки плюс вещество между ними.

Istota zbita i gąbczasta
Tkanka zbita jest twarda. Tkanka gąbczasta jest lżejsza i bardziej sprężysta.
RU: Снаружи панцирь, внутри губка. Кость держит удар и не весит как чугун.

W trzonie jest kanał — jama szpikowa. W nim leży szpik.

3. Z czego kość jest twarda

Skład kości
Związki mineralne nadają kości twardość. Związki organiczne, głównie białka, nadają jej elastyczność.
RU: Соли кальция — твёрдость. Белки — чтобы не крошилась как мел.

Bez minerałów kość się zgina. Bez białka kruszy się. Na teście wystarczy ta para. Wapń i witamina D wrócą w lekcji 9.

4. Dwa szpiki

Szpik czerwony
Szpik czerwony wytwarza elementy krwi.
RU: Красный костный мозг делает клетки крови.

Szpik żółty
Szpik żółty składa się głównie z tkanki tłuszczowej.
RU: Жёлтый — в основном жир, запас.

U dorosłego w kanale kości długiej jest zwykle szpik żółty. Czerwony zostaje tam, gdzie tkanka jest gąbczasta: w kościach płaskich, w kręgach, w nasadach.

Szpik to mózg kości. Mózg w czaszce to inny narząd.

5. Wzrost kości

Chrząstka nasadowa
Chrząstka nasadowa leży między trzonem a nasadą. Dzięki niej kość rośnie na długość.
RU: Хрящ между телом и концом. Пока он есть, кость удлиняется.

U większości ludzi wzrost na długość kończy się około 25. roku życia. Potem chrząstka zarasta.

Grubość to inna historia: okostna. Długość to chrząstka nasadowa. Jeśli na rysunku chrząstka jeszcze jest, kość należy do osoby, która jeszcze rośnie.

U płodu szkielet jest najpierw chrzęstny. Potem chrząstka zmienia się w kość. To kostnienie. Na kartkówce częściej pytają o chrząstkę nasadową niż o cały proces.

Powiedz to w klasie

1. Kość długa składa się z trzonu i dwóch nasad.
2. Okostna okrywa kość i pomaga w regeneracji.
3. Tkanka zbita jest twarda, tkanka gąbczasta jest lżejsza.
4. Sole mineralne nadają kości twardość, białka — elastyczność.
5. Szpik czerwony wytwarza elementy krwi.
6. Chrząstka nasadowa umożliwia wzrost kości na długość.

Pułapki

1. Nasada to koniec kości długiej, nie «nos».
2. Okostna to błona kości, nie skóra.
3. Tkanka gąbczasta nie jest miękka jak gąbka do naczyń. Jest lżejsza, ale to nadal kość.
4. Szpik czerwony robi komórki krwi. Żółty to głównie tłuszcz.
5. Na długość rośnie chrząstka nasadowa. Na grubość i przy naprawie działa okostna.

Pomyśl z tatą

1. Kość włożono do kwasu, minerały zniknęły, kość się zgięła. Czego zabrakło?
2. Między trzonem a nasadą jeszcze jest chrząstka. To kość dorosłego czy osoby, która rośnie?
3. Po co w kości udowej tkanka gąbczasta, skoro na wierzchu jest warstwa twarda?

W domu (20 minut)

1. Podręcznik, s. 30–34. Podpisz po polsku: trzon, nasada, okostna, jama szpikowa.
2. Dwie tkanki — gdzie leżą i czym się różnią.
3. Test 5.

Następna lekcja: szkielet osiowy