Lekcja 2. Rodzina wyrazów. Zadania jak na sprawdzianie

Przedmiot: Język polski
Temat: Słowotwórstwo
Po: lekcji 1
Dalej: próbny sprawdzian

🎓 Z tatą. Definicja na głos. Potem jedna rodzina na kartce. Potem zadanie jak w szkole.

RU: Определения уже в уроке 1. Здесь — семьи слов и типы заданий. Не зубрить списки: собрать семью самому.

1. Rodzina wyrazów (na pamięć)

Rodzina wyrazów
To zbiór wyrazów, które mają ten sam rdzeń i znaczenia ze sobą związane.
RU: Один корень и смысл рядом. Не «все слова про футбол».

Piłka, piłkarz, piłkarski, piłeczka — jedna rodzina.
Piłka i grać — nie. Inny rdzeń, choć oba o meczu.

Na sprawdzianie: Utwórz rodzinę wyrazów (minimum 4).
Pisz wyrazy, nie zdania.

Co jest rodziną, a co tylko «pasuje tematycznie»

Ten sam rdzeń + pokrewne znaczenie. Nie każde słowo, które wygląda albo pachnie podobnie.

RU: Szkolić не ложный друг szkoła — это одна семья. Ложный след: nauczyciel.

2. Jak złożyć rodzinę (krok po kroku)

Nie zgaduj z powietrza. Zacznij od wyrazu podstawowego i dokładaj formanty po jednym.

1. Weź podstawowy: dom.
2. Przyrostek: dom + -ek → domek, dom + -owy → domowy.
3. Przedrostek: bez- + dom → bezdomny.
4. Jeszcze jeden przyrostek, jeśli znasz: domownik.
5. Skreśl słowo z innym rdzeniem, nawet jeśli «pasuje do domu» (mieszkanie — nie ta rodzina).

Na kartce wystarczą cztery wyrazy. Lepiej cztery pewne niż siedem z gościem.

To samo z piłką: piłka → piłkarz → piłkarski; obok piłeczka. Nie dokładaj grać, mecz, boisko.

3. Co formant często znaczy (mini-reguły)

Nie zawsze, ale na sprawdzianie zwykle tak. Jak nie jesteś pewien — sprawdź, czy słowo naprawdę istnieje.

Telefonista — osoba (-ista). Telefoniczny — przymiotnik (-iczny / -ny).

4. Cztery rodziny (ćwicz te)

Piłka (mecz)

piłka → piłkarz, piłkarski, piłeczka, piłkarstwo

Na boisku: piłkarz strzela, mała piłeczka, mecz piłkarski.

Dom

dom → domek, domowy, domownik, bezdomny, udomowić

Telefon leży w domu. Zadanie domowe. Mały domek.

Szkoła i nauka — dwie rodziny

Nie mieszaj.

Od szkoła: szkolny, szkolnie, szkolić, szkolenie, przedszkole

Od uczyć: uczeń, uczennica, nauczyciel, nauczycielka, nauczanie, nauczka

Nauczyciel nie pochodzi od szkoła. Pochodzi od nauczyć / uczyć.

RU: Если смешаешь szkoła и nauczyciel в одну семью — ошибка. Szkolić в семью szkoła класть можно.

Telefon

telefon → telefoniczny, telefonować, telefonista, telefonka (potocznie: mały telefon / rozmowa)

W klasie bezpiecznie: telefon, telefoniczny, telefonować, telefonista.

Dzwonić to inna rodzina (dzwon).

5. Jak utworzyć wyraz z danym formantem

Typowe zadanie: Utwórz wyraz za pomocą przyrostka -arz.

1. Przeczytaj, jaki formant (-arz, nie-, -ka…).
2. Weź wyraz podstawowy (piłka).
3. Odetnij końcówkę fleksyjną, jeśli jest (-a w piłka to nie formant) → temat piłk-.
4. Doklej formant: piłk- + -arz → piłkarz.
5. Sprawdź ustami: czy tak się mówi? Jeśli brzmi obco — inny temat albo inny formant.

Gotowce z tej lekcji:

• od piłka, przyrostek -arz → piłkarz
• od dom, przyrostek -ek → domek
• od ładny, przedrostek nie- → nieładny
• od czytać, przedrostek prze- → przeczytać
• od uczeń, przyrostek (forma żeńska) → uczennica

6. Trzy rozbiory na kartkę (pełna analiza)

Kolejność z lekcji 1: pochodny → podstawowy → temat → formant → rodzaj.

piłkarz

1. pochodny: piłkarz
2. podstawowy: piłka
3. temat: piłk- (odpadło -a)
4. formant: -arz
5. rodzaj: przyrostek

Znaczenie: osoba od piłki — zawodnik.

bezdomny

1. pochodny: bezdomny
2. podstawowy: dom
3. temat: dom-
4. formant: bez- (główna cząstka na początku); jest też -ny
5. rodzaj: przedrostek (można dodać: i przyrostek -ny)

Znaczenie: bez- = brak domu.

telefoniczny

1. pochodny: telefoniczny
2. podstawowy: telefon
3. temat: telefon- (albo telefonicz-)
4. formant: -iczny albo -ny
5. rodzaj: przyrostek

Nie: telefon od dzwonić. Inny rdzeń.

Krótko (jak w lekcji 1): leśny — podstawowy las, temat leś-, formant -ny (przyrostek), alternacja. Szczegóły alternacji — lekcja 1.

7. Typy zadań (jak w szkole)

Typ 1. Podstawowy czy pochodny

Zaznacz wyraz pochodny: las / leśny.
Odpowiedź: leśny.

Typ 2. Podkreśl formant

W zeszycie podkreślasz cząstkę. Tutaj wypisujesz formant.

domek → -ek
nieładny → nie-
przeczytać → prze-

Typ 3. Nazwij rodzaj formantu

Przyrostek / przedrostek / wrostek / formant zerowy.

Typ 4. Rodzina

Minimum 4 wyrazy z tym samym rdzeniem. Nie dokładaj obcych.

Typ 5. Zrób wyraz z danym przyrostkiem

Jak w punkcie 5 wyżej.

Typ 6. Analiza (4 linijki)

Jak w lekcji 1. Zawsze: pochodny → podstawowy → temat → formant + rodzaj.

8. Ćwiczenia

A. Jedna rodzina czy nie? Napisz tak albo nie. Jeśli nie — powiedz dlaczego (krótko).

1. dom, domek, domowy
2. piłka, piłkarz, grać
3. szkoła, szkolny, nauczyciel
4. telefon, telefoniczny, telefonować
5. biegać, biegacz, bieg

B. Wypisz formant i rodzaj.

1. bezdomny (weź główną cząstkę na początku)
2. nauczycielka
3. przebiec
4. najlepszy
5. śpiew (od śpiewać)

C. Utwórz wyraz.

1. od piłka, przyrostek -arz
2. od dom, przyrostek -ek
3. od ładny, przedrostek nie-
4. od czytać, przedrostek prze-
5. od uczeń, przyrostek -nica → forma żeńska, którą znasz ze szkoły: uczennica

D. Analiza (4 linijki) dla: leśny, przeczytać, domowy.

E. Rodzina od dom — minimum 4 wyrazy. Rodzina od piłka — minimum 4.

Co powiedzieć na sprawdzianie