Lekcja 1. Budowa wyrazu. Formant

Przedmiot: Język polski, szkoła podstawowa
Temat: Słowotwórstwo
Sprawdzian: 25.09
Dalej: lekcja 2

🎓 Jak czytać z tatą. Najpierw definicja — na głos, po polsku. Potem jeden przykład. Potem zadanie. Klucze na dole — tylko tata.

RU: Польский — как на контрольной. Русский — короткая разжёвка. Дима говорит byłem, не byłam.

Po co to teraz

W piątek nauczycielka nie pyta: «czy umiesz mówić po polsku». Pyta: z jakiego słowa zrobiono inne słowo.

Masz telefon. Od telefon jest telefoniczny. Masz piłkę. Od piłka jest piłkarz. Szkoła to nazywa słowotwórstwem.

RU: Словообразование. Одно слово — «папа», другое — «сделано из папы».

1. Dwa wyrazy (na pamięć)

Wyraz podstawowy
To wyraz, od którego tworzymy inny wyraz.
RU: Базовое слово. От него делают новое.

Wyraz pochodny
To wyraz utworzony od wyrazu podstawowego.
RU: Производное. Его «сделали» от базового.

Nie zgaduj «które krótsze». Czasem pochodny jest dłuższy (domek), czasem temat się zmienia (las → leśny).

Pytanie na sprawdzianie: Który wyraz jest podstawowy?
Odpowiedź: ten, od którego zrobiono drugi.

Jak znaleźć wyraz podstawowy

Nie licz liter. Zadaj jedno pytanie:

Od czego ten wyraz powstał?
RU: От чего это слово сделали? Один шаг назад — не вся семья сразу.

nauczycielka → od czego? Od nauczyciel. Stop.
Nie skacz od razu do uczyć, jeśli zadanie pyta o parę (nauczycielka / nauczyciel).

piłkarz → od piłka. Nie od grać.
szkolny → od szkoła. Nie od uczyć.

Ta dwójka to para słowotwórcza: podstawowy + pochodny.

RU: Пара: папа и сын. Не всё генеалогическое древо.

2. Temat i formant

Wyraz pochodny rozkładasz na dwie części:

Temat słowotwórczy
To część wyrazu podstawowego, która zostaje w wyrazie pochodnym.
RU: Кусок, который оставляешь.

Formant
To cząstka, za pomocą której tworzymy wyraz pochodny.
RU: Кусок, который добавляешь или меняешь — приставка, суффикс, ноль.

Prosto: temat = co zostaje z taty. Formant = czym zrobiono syna.

dom → domek: zostaje dom-, dodajesz -ek.
ładny → nieładny: zostaje ładny, dodajesz nie- z przodu.
biegać → bieg: zostaje bieg-, nic nie doklejasz — formant zerowy.

W szkole temat bywa też nazywany rdzeniem, gdy mówią o rodzinie wyrazów. Rdzeń = wspólny kawałek całej rodziny. Na analizie pisz temat + formant.

Na sprawdzian bierz czyste pary: biegać → biegacz, nie grać → gracz (tam temat się bardziej ścina). Gracz zostaw na rodzinę wyrazów w lekcji 2.

3. Rodzaje formantów (na pamięć)

Formant ma rodzaj. Na sprawdzianie często: Podaj rodzaj formantu.

Przedrostek

Stoi przed tematem (na początku). Zmienia znaczenie, nie końcówkę.

Prze- przy meczu: przebiec boisko — przebiec na drugą stronę.
Naj- przy ocenie: najlepszy zawodnik.
Bez- przy domu: bezdomny — bez domu.
Nad- przy morzu: nadmorski — nad morzem.

Dla wprawy (też przedrostki): do- (dopisać), wy- (wygrać).

Przyrostek

Stoi po temacie. Szkolna lista — jeden przykład, żeby nie zgadywać.

Na boisku: piłkarz (-arz), mały domek (-ek), zadanie domowe (-owy).

Wrostek

Stoi w środku tematu. W polszczyźnie rzadki.

Na sprawdzianie prawie go nie ma. Zapamiętaj nazwę: wrostek. Nie wstawiaj wrostka do domek ani do leśny — tam jest przyrostek.

RU: Если не уверен — это почти всегда приставка или суффикс. Wrostek не выдумывай.

Formant zerowy

Nie widać dodanej cząstki. Nie przybywa sylaba. Zmienia się część mowy (czasownik → rzeczownik) albo końcówka.

Pisz: formant zerowy albo znak Ø.
Nie pisz «brak formantu» — formant jest, tylko niewidoczny.

RU: Слог не добавили. Категория слова сменилась: бегать → бег.

4. Alternacja — temat może się trochę zmienić

To nadal ten sam rdzeń. Głoska w środku się ruszyła — nie wymyślaj nowego taty.

Alternacja
To wymiana głosek w temacie przy tworzeniu wyrazu pochodnego.
RU: Чередование. Тема не обязана выглядеть один в один как базовое слово.

Na sprawdzianie nie pisz «błąd w temacie». Pisz: zachodzi alternacja.
Białystok / białostocki — za trudne na ten sprawdzian; odpuść.

5. Jak robić analizę (na pamięć)

Na kartce zawsze ta kolejność. Pięć rzeczy. Formant i rodzaj często w jednej linijce — dlatego w szkole mówią «cztery linijki».

Kolejność na sprawdzianie 1. wyraz pochodny
2. wyraz podstawowy
3. temat słowotwórczy
4. formant
5. rodzaj formantu (przedrostek / przyrostek / wrostek / zerowy)

las → leśny

1. pochodny: leśny
2. podstawowy: las
3. temat: leś-
4. formant: -ny
5. rodzaj: przyrostek (alternacja w temacie)

nauczyciel → nauczycielka

1. pochodny: nauczycielka
2. podstawowy: nauczyciel
3. temat: nauczyciel-
4. formant: -ka
5. rodzaj: przyrostek

biegać → biegacz

1. pochodny: biegacz
2. podstawowy: biegać
3. temat: bieg- (odrzucasz -ać)
4. formant: -acz
5. rodzaj: przyrostek

dom → domek

1. pochodny: domek
2. podstawowy: dom
3. temat: dom-
4. formant: -ek
5. rodzaj: przyrostek

Przedrostki i zero

ładny → nieładny — formant nie-, przedrostek
czytać → przeczytać — formant prze-, przedrostek
szybszy → najszybszy — formant naj-, przedrostek
biegać → bieg — formant zerowy (Ø)

6. Pułapki (czytaj dwa razy)

Końcówka to nie formant

Końcówka fleksyjna
To końcówka, która się zmienia przy odmianie (przypadek, liczba).
RU: Окончание при склонении. Не формант.

W lampa litera -a to końcówka (lampa / lampy / lampie).
Nie pisz: formant -a. Formantu tu nie szukasz, dopóki nie ma wyrazu pochodnego.

W piłka końcówka -a też odpada, zanim dokleisz przyrostek: piłk- + -arz → piłkarz.
-a nie jest formantem. Formantem jest -arz.

Nie idź za daleko

Analiza = jeden krok.

nauczycielka → podstawowy nauczyciel. Nie od razu uczyć.
Cały łańcuch (uczyć → nauczyciel → nauczycielka) to szereg słowotwórczy — piszesz go tylko, gdy zadanie pyta o całą rodzinę albo o szereg.

Nie każde dłuższe słowo jest «synem» krótszego na oko

Szkoła i nauczyciel — inne rodziny.
Szkoła → szkolny, przedszkole.
Uczyć → uczeń, nauczyciel, nauczycielka.

Piłka → piłkarz. Nie: piłka → grać. To dwa różne rdzenie.

7. Mini ćwiczenia

Pisz po polsku. Bez podglądania kluczy.

A. Podstawowy czy pochodny?

1. las / leśny
2. domek / dom
3. nauczycielka / nauczyciel
4. biegacz / biegać

B. Wypisz formant i rodzaj.

1. domek
2. nieładny
3. przeczytać
4. biegacz
5. bieg (od biegać)

C. Zrób analizę (pochodny → podstawowy → temat → formant + rodzaj) dla: szkolny, piłkarz, najszybszy.

Co powiedzieć na sprawdzianie