Lekcja 1. Stany skupienia i cechy

Przedmiot: Fizyka, klasa 7
Podręcznik: Spotkania z fizyką, Nowa Era
Rozdział 10. s. 61–67
Poprawa: czwartek 15.10
Dalej: próbna kartkówka

🎓 Jak czytać z tatą. Na stole trzy rzeczy: kreda, szklanka wody, pusta butelka z powietrzem. Do każdej jedna etykieta: ciało stałe, ciecz, gaz. Potem jedno pytanie: czy ma własny kształt, własną objętość i czy da się to ścisnąć. Wzoru na tej poprawie nie ma.

RU: Мел, вода, воздух. Три этикетки. Форма, объём, можно ли сжать. Формул на этой пересдаче нет.

Po tej lekcji

1. Trzy stany skupienia i po dwa przykłady.
2. Tabela: kształt, objętość, ściśliwość.
3. Dlaczego tak jest — jednym zdaniem o cząsteczkach.
4. Trzy cechy ciał stałych: kruche, plastyczne, sprężyste.
5. Nazwy zmian stanu, jeśli nauczyciel o nie zapyta.

1. Trzy stany

Wokół ciebie są ciała fizyczne. Kreda, drut, talerz — to ciała stałe. Woda, mleko, denaturat — ciecze. Powietrze w pokoju — gaz.

Stan skupienia
Ciało fizyczne znajduje się w jednym z trzech stanów skupienia: stałym, ciekłym albo gazowym.
RU: Тело находится в одном из трёх состояний: твёрдом, жидком или газообразном.

Gaz to też stan lotny. Lotny = gazowy. Na kartkówce oba słowa są dobre.

Ta sama substancja może być w różnych stanach. Lód, woda w szklance i para to jedna substancja — woda. Zmienił się stan, nie „imię”.

W tej książce są trzy stany. Plazma jest czwarta i na poprawie 15.10 jej nie będzie.

2. Tabela, którą trzeba umieć na pamięć

Trzy zdania z podręcznika. Mów je po polsku.

Ciała stałe mają określony kształt i określoną objętość.
RU: У твёрдых тел своя форма и свой объём.

Ciecze mają swoją objętość, ale nie mają swojego kształtu. Przyjmują kształt naczynia. Są mało ściśliwe.
RU: У жидкости свой объём, формы своей нет — она принимает форму сосуда. Сжать её почти нельзя.

Gazy są ściśliwe i rozprężliwe. Nie mają swojego kształtu ani określonej objętości. Samorzutnie wypełniają dostępną przestrzeń.
RU: Газ легко сжать и он сам расширяется. Своей формы и своего объёма нет. Сам заполняет всё свободное место.

Pułapka: ciecz nie wypełnia całej butelki jak gaz. Woda stoi na dole. Nad nią zostaje powietrze, jeśli wody jest mało. Gaz zająłby całą butelkę.

Jeszcze jedna cecha cieczy z doświadczenia w książce: powierzchnia swobodna jest pozioma. Przechylasz szklankę — góra wody i tak leży poziomo.

Powierzchnia swobodna cieczy jest pozioma.
RU: Свободная поверхность жидкости горизонтальна.

3. Dlaczego — cząsteczki

Nauczyciel lubi słowo cząsteczki i oddziaływania.

Dlatego kreda trzyma kształt: cząsteczki mocno się trzymają i nie chodzą. Woda leje się: cząsteczki blisko, ale ślizgają się. Powietrze w strzykawce łatwo ścisnąć: między cząsteczkami dużo pustego miejsca.

W ciele stałym cząsteczki drgają, ale nie zamieniają się miejscami. Tyle wystarczy.

4. Trzy cechy ciał stałych

Nie każde ciało stałe zachowuje się tak samo, gdy je gniesz albo łamiesz. W książce trzy słowa. Przykłady też z książki — ich się trzymaj.

Plastyczne
Po zgnieceniu albo wygięciu zostaje nowy kształt.
RU: Согнул — новая форма осталась.
Przykłady: plastelina, drut miedziany.

Sprężyste
Pod wpływem siły zmienia kształt, a po ustaniu siły wraca.
RU: Сжал — изменилось. Отпустил — вернулось.
Przykład z książki: gąbka. Tak samo sprężyna i gumka.

Kruche
Pod wpływem siły rozpada się na kawałki.
RU: От силы крошится, а не гнётся.
Przykład z książki: kreda. Tak samo szkło.

Pułapka całej poprawy: drut miedziany jest plastyczny, nie sprężysty. Zgina się i zostaje zgięty. Sprężysta jest gąbka i sprężyna.

Twardość
Twardość to odporność powierzchni na zarysowania i wgniecenia.
RU: Твёрдость — насколько поверхность не царапается и не вминается.

Twardszy rysuje miększy. Diament rysuje szkło. Talk jest bardzo miękki. Całej skali Mohsa (dziesięć minerałów) na tej poprawie nie wymagaj, jeśli nauczyciel jej nie dyktował. Definicja i „kto kogo rysuje” — tak.

5. Nazwy zmian stanu

Rozdział 10 mówi, że szczegóły zmian są później, w termodynamice. Temat poprawy brzmi „stany skupienia”, więc nazwy lepiej znać. Sześć słów.

Krzepnięcie to ogólne słowo. Zamarzanie mów, gdy chodzi o wodę.

Woda, liczby na pamięć: topnienie 0°C, wrzenie 100°C (normalne ciśnienie). Inna substancja ma inne liczby. Żelazo nie topi się przy zerze.

Podczas topnienia i wrzenia temperatura stoi w miejscu, dopóki cała porcja nie zmieni stanu. Grzejesz lód przy 0°C — najpierw topi się lód, termometr nie idzie w górę.

Pułapka: biała chmurka nad czajnikiem to kropelki wody (ciecz). Prawdziwa para wodna jest gazem i jej nie widać.

6. Butelka — zadanie z podręcznika

Butelka ma 1 litr.

Woda, która wypełnia ją w całości, ma masę 1 kg.
Powietrze w tej samej otwartej butelce ma masę 1,3 g.

Czy zmieścisz 1,5 kg wody? Nie. Ciecz ma własną objętość i jest mało ściśliwa. 1,5 kg wody to około 1,5 litra. Butelka ma 1 litr. Nadmiar wyleje się, a nie „wciśnie”.

Czy zmieścisz 2 g powietrza? Tak. Gaz jest ściśliwy. Da się wtłoczyć więcej powietrza do tej samej butelki. Dlatego w butli nurka jest dużo sprężonego powietrza.

Gaz ma masę. 1,3 g to mało, ale nie zero.

7. Zdania na głos

1. Są trzy stany skupienia: stały, ciekły i gazowy.
2. Ciało stałe ma własny kształt i własną objętość.
3. Ciecz przyjmuje kształt naczynia i ma własną objętość.
4. Gaz wypełnia całą dostępną przestrzeń. Jest ściśliwy i rozprężliwy.
5. Plastelina jest plastyczna. Gąbka jest sprężysta. Kreda jest krucha.
6. Lód, woda i para to ta sama substancja.

Pułapki

1. Drut miedziany — plastyczny. Nie mów „metal = sprężysty”.
2. Ciecz ma objętość. Gaz objętości własnej nie ma.
3. Ciecz jest mało ściśliwa. Gaz jest ściśliwy i rozprężliwy.
4. Lód to nie „inna substancja”. To woda w stanie stałym.
5. Chmurka nad czajnikiem to kropelki, nie „widoczny gaz”.
6. Powierzchnia wody w przechylonej szklance jest pozioma, nie „skośna jak szklanka”.

Pomyśl z tatą

1. Miód w słoiku. Jaki stan? Czy ma własny kształt?
2. Ściskasz zakręconą strzykawkę z wodą i strzykawkę z powietrzem. Która ustąpi?
3. Zginasz spinacz i puszczasz. Zostaje zgięty. Plastyczny czy sprężysty?

W domu (25 minut)

1. Flipbook, s. 61. Trzy zdania o kształcie i objętości na głos.
2. Tabela z punktu 2 — zamknij lekcję i powiedz ją tacie.
3. Próbna kartkówka, potem wariant 2, 3 i 4.